همشهری آنلاین-رابعه تیموری: در سال‌های اخیر در میان آگهی‌های رنگارنگ کاریابی و استخدام، عنوانی به چشم می‌خورد که نه در دسته «خدمات درمانی» جای می‌گیرد و نه جزء مشاغل کارگری و کارمندی به شمار می‌آید، عنوانش ساده است: «همدم سالمند». این شغل که در حال تبدیل شدن به یک بازارِ کاری نوظهور است، از احساس وظیفه نسل جوان پرمشغله و گرفتارامروزی در مقابل موسفید کرده‌های عزیز خانواده نشات گرفته و برخلاف ظاهر ساده‌اش، از یک تغییرِ ساختاری بزرگ در سبک زندگی جامعه ایرانی حکایت می‌کند. وظیفه همدم سالمند به هم صحبتی و مراقبت از حال‌واحوال روحی سالمندان خلاصه می‌شود و کم نیستند افرادی که با توجه به فرهنگ ایرانی، استفاده از یک همدم برای تنهایی والدین را به خانه سالمندان ترجیح می‌دهند.
کارم رفع تنهایی است
در گوشه‌ای از شمال پایتخت درندشت، مصطفی در خانه‌ای زندگی می‌کند که از وقتی طوبا خانم به رحمت خدا رفته، زمان در آن متوقف شده است. مصطفی آلزایمر دارد و امیر که به عنوان همدم در این خانه پا گذاشته است، خوب می‌داند وقتی این هم صحبت دلشکسته‌اش، یاد روزهای زندگی با طوبا خانم می‌افتد چطور برای هزارمین بار و بدون تنگ حوصلگی خاطرات سفر مشهد و عروس و داماد کردن بچه‌های آنها را بشنود و پیرمرد را خاطرجمع کند که طوبا خانم او را برای اتفاقات ناخوش روز عروسی دختر کوچکش بخشیده است. امیر از دو سال پیش همدم آقا مصطفی شده تا در روزها تنهایی پیرمرد کنارش کند. او به همشهری می‌گوید:« کار من بیشتر همین هم صحبتی با آقا مصطفی است و باید حواسم به زمان قرص‌ها باشه. کار من بیشتر رفع تنهاییه، برای کارهای دیگه مثل غذا درست کردن، یه نفر دیگه مسئوله.»
پایه بازی شطرنج
ماجرای ریحانه هم شبیه امیر است، او با اینکه سنش به 30 سال نمی‌رسد، چند سالی است که همدم زنی به نام پروانه شده است. او تعریف می‌کند:« پروانه خانم، بعد از بی‌وفایی نامزدش، هیچوقت ازدواج نکرده و خواهر کوچکترش که وکالت مال‌واموال پدری‌شون رو بر عهده گرفته، من رو استخدام کرده تا همدم و هم صحبت خواهرشون باشم.»
ریحانه قلق‌های سر اشتها آوردن و منظم کردن ساعت خواب کوتاه شبانه صاحب کار افسرده‌اش را هم خوب پیدا کرده است:«پروانه 77 سالشه، کارهای روزمره‌اش رو خودش انجام می‌ده اما من کنارشون هستم تا از تنهایی در بیان و به جای اینکه راهی خانه سالمندان بشن، توی خونه خودش زندگی کنه. در روز ساعت‌ها با پروانه خانم شطرنج بازی میکنم که حوصله‌شون سر نره.»
استخدام همدم تخصص ماست
به نظر می‌رسد تا زمانی که همدم سالمندان بودن به‌عنوان یک شغل رسمی پذیرفته نشود، شرح وظایف این افراد را قراردادهای موسسات و مشتریان تعیین می‌کند. در میان شرح خدمات شرکتی که امیر و ریحانه جزء همدم‌های موفق هستند، تفکیک‌ها و مرزبندی‌های باریک‌تر از مویی وجود دارد. مدیر این موسسه که خود را«کرامتی» معرفی می‌کند، هم صحبت شدن با سالمند، گردش و پیاده روی دو نفره روزانه، دادن قرص و داروی سالمند، تعویض لباس و پوشک را از وظایف همدم عنوان می کند و انجام آشپزی و نگهداری‌های خاص را شرح وظایف نیروی کمکی می‌داند.
اما به نتیجه نرسیدن تلاشش برای منعقد کردن قرارداد استخدام آشپز و مراقب مجزا کافی است که خرید روزمره، آشپزی روزانه برای سالمند، هفته‌ای یک بار نظافت معمول منزل را هم به شرح خدمات همدم افزوده شود، موضوعی که کرامتی در مورد آن توضیح داد: «ما به همدم ها آموزش می دهیم متناسب با شرایط سالمند با خانواده همکاری کند.»
موسساتی که مدیران شان به اندازه کرامتی منعطف نیستند، فراوانند و وقتی به بهانه استخدام همدم با آنها تماس می گیریم، سپردن وظایفی مانند آشپزی به همدم را باعث کاهش کیفیت خدماتش می دانند: «اگر قرار باشد همدم کارهای خدمتکار منزل را هم انجام دهد، نمی تواند برای سالمند شما وقت کافی بگذارد. وظیفه همدم فقط هم صحبت شدن و رفاقت با سالمند شماست.»
در سایت و صفحه مجازی اغلب موسسات ارائه دهنده خدمات سالمندان، داشتن مجوز از «وزارت بهداشت» ذکر شده و کرامتی درباره تناسب نداشتن این مجوز با ارائه خدمات حمایتی می گوید: «شغل همدم سالمندان یک حرفه حمایتی است، ولی چون در مراکزی مانند بهزیستی این حرفه به عنوان یک شغل دیده نشده، موسسات ارائه دهنده خدمات پزشکی و پرستاری، در کنار استخدام مراقب و پرستار سالمند، این خدمات را هم ارائه می دهند.»
هم زبانی با حقوق مکفی
در بسیاری از آگهی‌های استخدام همدم سالمند که شمارشان در فضای مجازی فراوان است، شرایط گزینش به داشتن وقت آزاد شبانه‌روزی، عدم سوء پیشینه، سن ٣٠ تا ۵٠ سال، صبور بودن و توانایی ارتباط با سالمند محدود شده و فقط در تعدادی از آنها «داشتن سواد خواندن و نوشتن» یا «تحصیلات دیپلم و بالاتر» به‌عنوان شرایط لازم استخدام ذکر شده است، اما حقوق و دستمزد ماهیانه‌ای هم که به آنها وعده داده شده، مختلف است و از ٤٠ میلیون تومان تا ٦٠ میلیون تومان وجود دارد.
همدم جایگزین خانواده نیست
محسن سلمان نژاد، متخصص طب سالمندی و دبیر فراکسیون سلامت سالمندان مجلس یازدهم درباره نقش همدم در افزایش کیفیت زندگی سالمندان می‌گوید: «همدم جایگزین خانواده، پزشک، روان‌شناس یا پرستار نیست و نباید به بهانه وجود همدم، سالمند را از حضور در کنار خانواده محروم کنیم. این پدیده بیشتر از سوی فرزندانی مورد استفاده قرار می‌گیرد که مهاجرت کرده‌اند، به جای این که والدین سالمندشان را از وطن و خانه قدیمی شان دور کنند، با استخدام همدم، زندگی راحتی برای آنها فراهم می‌کنند. نقش همدم ایجاد یک رابطه انسانی و حمایت اجتماعی است که با فعالیت‌های ساده‌ای مانند گفت‌وگو کردن، گوش‌دادن، همراهی برای پیاده‌روی، بازی و سرگرمی، خواندن کتاب یا روزنامه، صحبت درباره خاطرات گذشته و فعالیت‌های ساده‌ای مانند نوشیدن یک فنجان چای در کنار سالمند، این نقش را انجام می‌دهد.»
او وجود مهارت‌های ارتباطی را در «همدم سالمند» ضروری می‌داند و توضیح می‌دهد: «یک همدم مناسب سالمند باید بیش از هر چیز صبورو قابل‌اعتماد باشد. نباید با سالمند مانند یک فرد ناتوان رفتار کند یا همه تصمیم‌ها را به‌جای او بگیرد. هدف، کمک به سالمند برای حفظ استقلال و مشارکت اجتماعی است، نه وابسته کردن او.»
دکتر سلمان نژاد به آینده این شغل نوپا در جامعه ایرانی اشاره می‌کند و توضیح می‌دهد:«با آن که جمعیت ایران رو به پیری می‌رود، اما از آن جا که در فرهنگ ما حضور و نگهداری سالمند در جمع خانواده یک ارزش و امر پسندیده محسوب می‌شود، شاید تقاضا برای شغل همدمی در سال‌های پیش‌رو جهشی چشمگیر داشته باشد و به زودی «همدم سالمند» به‌اندازه «مربی کودک» در سبد هزینه‌های خانواده‌های متوسط به بالا، جایگاه پیدا کند.» او وجود سازوکاری برای قانونمند کردن و رسمیت بخشیدن به این شغل را یک ضرورت می‌داند و می‌گوید: «بسیاری از موسساتی که چنین خدماتی ارائه می‌دهند، مجوز لازم برای ارائه این خدمات را ندارند و اگر این شغل به‌عنوان یک ضرورت جامعه امروزی دیده شود، شفافیت و چهارچوب لازم را پیدا می‌کند.»
بیشتر بخوانید:نسخه ساده برای سالمندی سالم و شاداب؛ از این عادت‌ها شروع کنید
نظر شما